احمد محمد اسماعيلي

 http://www.ido.ir/a.aspx?a=1389033002

گفتگو با همايون اسعديان کارگردان فيلم سينمايي " طلا و مس"

مقدمه : همايون اسعديان در کارنامه فليمسازيش همه نوع ژانر فيلمي را ساخته است . فيلم اکشن و حادثه اي "نيش " با بازي جمشيد هاشمپور ، فيلم کمدي و طنز از دوجنس مختلف کمدي " شوخي " با بازي پرويز پرستويي و فاطمه معتمد آريا ،" ده رقمي" با بازي جواد رضويان و بهنوش بختياري ، فيلم  و مجموعه  با رويکرد اجتماعي " آخربازي " با حضور حامد بهداد ،" مرد افتابي " با بازي  حميد جبلي و اکبر عبدي ، مجموعه هاي " راه بي پايان " با بازي فرهاد اصلاني و مسعود کرامتي و " بچه هاي خيابان " با بازي رضا کيانيان . اسعديان در اخرين ساخته سينمايي به سراغ موضوعي حساس و چالش برانگيز( روحانيون ) مي رود . فيلمي که قدرت خلاقانه کارگرداني را در فضاي رئال و مستند گونه به رخ مي کشاند .

نکته قابل توجه در ساختارفيلم " طلا و مس " توجه شما به ارائه ساختاري رئال و واقع گرايانه است؟

سالها است در زمينه کارگرداني در سينما و تلويزيون فعاليت مي کنم و هر چقدر تجربه کاري بيشتر مي شود به اين مسئله پي مي بريد کارگرداني درست و سنجيده است که کمتر حضورش در ساختار فيلم با استفاده از حرکات مختلف دوربين احساس شود و تلاش مي کنم حضورم در بحث کارگرداني کمتر ديده بشود . يکدستي و هارموني بخش هاي مختلف يک فيلم که باعث موفقعيت فيلم و سازنده اش مي شود . به همين دليل به جز چند صحنه محدود دوربين حرکت آنچناني ندارد و مخاطب عادي سينما هم ممکن است اصلا متوجه اين حرکات دوربين نشود . اگر در حين تماشاي فيلم توجه مخاطب به حرکات دوربين جلب شد  توجه اش به فيلم کمتر مي شود.

مدتي است که توامان در سينما و تلويزيون فعاليت مي کنيد ؟

نخواستم تحت هر شرايطي در سينما کار کنم و بنابراين در تلويزيون سه سريال ( بچه هاي خيابان ، چراغ جادو و راه بي پايان) ساختم که به تصديق کارشناسان جزو کارهاي شاخص و مطرح تلويزيوني بوده است و هيچگاه تابع سليقه حاکم در تلويزيون و سينما نشدم .

براي انتخاب بازيگر نقش اصلي چگونه عمل کرديد ؟

در ابتداء قصد داشتم به دليل ساختار فيلم از بازيگر واقعي در نقش اصلي استفاده کنم . بنابراين به سراغ طلاب جوان حوزه علميه رفتم . اما به دليل وجود مقررات و ضوابطي که در حوزه حاکم است . نتوانستيم از طلاب جوان براي بازي در فيلم استفاده کنيم . بنابراين به سراغ بازيگران حرفه اي رفتيم . بهروزشعيبي بازيگر مستعدي است و به خوبي توانست از عهده ايفاي اين نقش بربيايد . براي هرچه بيشتر آشنا شدن بازيگران مدتي بهروز شعيبي و جواد عزتي به حوزه علميه رفتند و از نزديک با نوع رفتار و سلوک طلاب جوان آشنا شدند .

دو شخصيت اصلي خاستگاه نيشابوري دارند براي استفاده از لهجه چه تمهيدي انديشيد ؟

سيد رضا شخصيتي است که سالها درس حوزه مي خواند و در جامعه رفت و آمد دارد بنابراين در مواقعي که در بيرون و محيط حوزه قرار دارد کمتر از لهجه استفاده مي کند و مواقعي که در منزل است ويا مواقعي که با خويشان و نزديکان تماس تلفني دارد در لحنش لهجه ديده مي شود . در مورد زن سيد رضا قضيه فرق مي کند چون زهرا السادات زن خانه داري است  و کمتر به بيرون آمد و شد دارد لهجه اش از شوهرش بيشتر است .

 در سکانس داروخانه و حضور سيد رضا براي گرفتن دارو صداي شما به عنوان مرد داروخانه دار در صحنه شنيده مي شود . اين حضور به دليل علاقه تان به بازيگري است ؟

تمايلي به بازيگري ندارم در چند کاري که به عنوان بازيگر حضور پيدا کردم شرايط و پيشنهاد دوستان باعث چنين مسئله اي شد . احمد اميني براي حضورم در مجموعه " بي گناهان" با من تماس گرفت و چون دوستان کارگردان ديگري هم در اين فيلم بازي مي کردند من هم در اين کار به عنوان بازيگر حاضر شدم .

يکي از ويژگي هاي " طلا و مس " تاثير پذيري آدمها از يکديگر و شرايط محيط پيرامونشان است ؟

زهر السادات همسر سيد رضا اخلاق و رفتار را به طور عملي آموخته و به خوبي مي تواند بر آدمهاي دور برش تاثير بگذارد . اين شخصيت با  استفاده از تجربه زندگيش ، دقت به محيط و آدمهاي دور وبرش را آموخته و اين نوعي به انها نگاه مي کند و با انها ارتباط برقرار مي کند . دخترداراي بيماري  سندروم داون همسايه و پرستار بيمارستان نمونه هايي هستند که زهرا ااسادت روي آنها تاثيرات مثبتي داشته است . در طرف مقابل سيد رضا با آمدن به تهران در حال فراگيري درس اخلاق است و در بخش آغازين فيلم هنوز مبناي اوليه درس اخلاق را که درست ديدن آدمهاي دور و اطرافش را هنوز فرا نگرفته است و تصور مي کند در کتابها مي تواند اخلاق را بياموزد . بتدريج و در اواخر فيلم سيد رضا به موقعيت درست ديدن آدمهاي دور و برش مي رسد و ديگر بي تفاوت از کنار آدمها عبور نمي کند و در سکانس فينال فيلم مي بينيم که ديگر حضورش در کلاس درس برايش مهم نيست و به جمع کردن کفش هاي طلاب حاضر در سر کلاس درس استاد اکتفا مي کند .

اگر بيماري همسر سيد رضا بروز نمي کرد آيا در نوع نگاه سيد رضا تحولي شکل مي گرفت ؟

تجربه در زندگي و مشکلاتي که با آن مواجه مي شويد مجال بروز پيدا مي کند و با طي کردن اين پروسه است که به پختگي و تکامل نزديک مي شويم . وجود بيماري زن سيد در زندگي آنها يک بحران و اتفاق است که مي شود از آن موفق بيرون آمد و يا شکست خورد .سيد رضا با درکي که پيدا کرده مسير متفاوت و ايستادگي در برابر مشکلات را برمي گزيند. بايد در نظر داشت زندگي بدون بحران و حادثه تخت و بي معني مي شود . هر لذتي و خوشي زماني براي انسان داراي معني است که در کنار آن سختي کشيده باشيد .

آيا مناعت طبع سيد رضا باعث مي شود به جاي رفتن به منبر و تدريس به بافتن قالي که براي چشم هايش ضرر دارد  بپردازد ؟

بهر حال سيد رضا هنوز خودش را طلبه مي داند که نياز به فراگيري علوم حوزوي دارد و منبر رفتن هم برايش حرمت و جايگاه خاصي دارد . به دليل سابقه گذشته سيد رضا که در دوران نوجواني فرش بافي مي کرده  حالا مي تواند اين شغل برايش ممر در آمد باشد . با کامل شدن فرش بر روي دار قالي انگاري شخصيت سيد رضا هم به کامل شدن نزديک مي شود و موقعي که فرش به پايان مي رسد . در واقع سيد رضا مسير زندگيش را پيدا کرده است .

جزئيات رفتاري کاراکترها در فيلم پازل شخصيت پردازي آنها را کامل مي کند ؟

 بله اگر برخي از صحنه ها نظير بوسيدن سيد رضا توسط دخترش در جلوي درب مدرسه وجود نداشت ابراز علاقه سيد رضا به زنش در هنگامي که به پيک نيک در طبيعت رفته بودند معني کاملي پيدا نمي کرد . اين ابراز علاقه موقعي معنا پيدا مي کند که متوجه شويد گفتن جمله دوست داشتن چقدربراي سيد رضا چقدر دشوار و سخت است و اين جزئيات هستند که کنار هم با دقت چيده مي شوند و شخصيت براي مخاطب کامل مي شود و اين شيوه فيلم را را براي مخاطب جذاب تر مي کند و در پايان تماشاگر از تمام شخصيتها اطلاع کاملي پيدا مي کند .

  رهبر انقلاب درباره این فیلم سینمایی که روزهای پایانی اکران خود را می گذارند نظراتی را بیان کرده اند که جالب توجه است.

ایشان مضمون طلا و مس را "عالی" خطاب کرده اند و با بیان اینکه کارگردانی این فیلم سینمایی خوب بوده است از بازی دو بازیگر اصلی این فیلم که نقش یک روحانی و همسرش را بازی می کردند تمجید فرموده اند.

رهبر انقلاب بازی شعیبی و جواهریان در این نقش را برای مخاطب "خیلی خوب" و "باورپذیر" دانسته اند.

ایشان طلا و مس را نمایش کاملی از زندگی یک طلبه عنوان کرده اند.

قبل از این چند فیلم سینمایی به موضوع زندگی روحانی ها و طلبه ها پرداخته بود که این چنین به واقعیت زندگی روزمره آنها نزدیک نبوده است.

فیلم طلا و مس به کارگردانی همایون اسعدیان، با تهيه کنندگی منوچهر محمدی و بازی بهروز شعیبی – نگار جواهریان – سحر دولتشاهی – جواد عزتی در جشنواره فیلم فجر جایزه بهترین بازیگر زن شد و در جشنواره فیلم فجر علاوه بر كسب جايزه ويژه بخش «راه انبياء» در بخش بين‌الملل «به خاطر آشكار ساختن باورهاي عميق ديني و تجلي آن در جامعه»، در 7 رشته چهره‌پردازي، موسيقي، تدوين، نقش اول زن، فيلمنامه، كارگرداني و بهترين فيلم، نامزد دريافت سيمرغ بلورين بخش مسابقه سينماي ايران جشنواره فيلم فجر شد.

"بهروز شعیبی" و "نگار جواهریان" دو بازیگر نقش "سیدرضا" و "زهرا سادات" هستند که در طلا و مس نقش های اصلی را برعهده دارند.

مسیر اصلی داستان طلاو مس داستان طلبه ای است به نام سيد‌رضا كه به تازگي با خانواده‌اش به تهران آمده و متوجه بيماري خاص همسرش زهرا مي‌شود و به ناچار براي تهيه هزينه درمان او تغييراتي در شيوه زندگي‌اش مي‌دهد.

وی ضمن درس خواندن به قالیبافی می پردازد تا از پس مخارج بیماری همسرش که به بیماری سختی دچار شده بربیاید.

بهروز شعیبی بازیگر نقش سید رضا در "آژانس شیشه ای" نقش پسر سید کاظم را بازی می کرد.

مائده سادات ميرفندرسكي
 
  طلا و مس، عنوان فيلمي است كه چندي پيش در اكران عمومي جزو آن دسته فيلم‌هاي پرمخاطب سينما بود. فيلمي كه در عين سادگي در ساختارش، توانست ظرايف بسيار ريزي را در خود بگنجاند كه هر كدام از آن ظرايف به نوبه خود حرفي براي گفتن دارند. اين فيلم كه كانديداي هفت جايزه برتر در جشنواره فيلم فجر سال 88 شد، توانست، جايزه ويژه بهترين كارگرداني و سيمرغ بلورين بهترين بازيگر نقش اول زن را از آن خود كند. همايون اسعديان كه تاكنون در قالب‌هاي عكاسي، برنامه‌ريزي،  دستيار كارگردان و كارگردان، كارهاي ماندگاري را در كارنامه كاريش بر جاي گذاشته و كارگرداني فيلم‌هايي نظير، نيش، مرد آفتابي، شب روباه، شوخي، آخر بازي و سريال‌هايي چون غول چراغ جادو، بچه‌هاي خيابان، اگر بابام زنده بود و راه بي‌پايان را به عهده داشته، آخرين اثري كه به كارگرداني آن پرداخته، فيلم «طلا و مس» بود كه در نوع خود، فيلمي پرمحتواست.

طـلا و مـس و ام‌اس

فيلم «طلا و مس» داستان طلبه جواني است که همسرش به بيماري ام‌اس مبتلا مي‌شود و زندگي محقر او با دو فرزند به سراشيبي سخت يک بحران مي‌افتد، يک بحران نه چند بحران! بحران بي‌پولي، بحران گرفتن درس طلبگي يا افتادن به خاکي جاده و باختن... اما دليل اصلي ما براي رفتن به پاي ميز مصاحبه با آقاي همايون اسعديان، کارگردان فيلم، به جز همه اينها بر مي‌گشت به بيماري‌اي که پايه همه اين بحران‌ها روي آن قد علم مي‌کند: بيماري «ام‌اس» که زهرا سادات –نگار جواهريان – مادر خانه به آن مبتلا مي‌شد....

 اسعديان که بنا بر گفته خودش– و البته مخاطباني که فيلم ساده و عاشقانه و البته اخلاق مدارانه او را ديده‌اند – مي‌خواسته يک فيلم اخلاقي بسازد، دنيا را از پنجره احساس نگاه مي‌کند و مي‌گويد: «همه ما براي زندگي به دوست داشتن و دوست داشته شدن احتياج داريم؛ به اينکه ببينيم در بحراني کسي هست که به ما کمک مي‌کند و ما را تنها نمي‌گذارد.»
در کارنامه کاري اسعديان، به غير از کارگرداني فيلم‌هايي چون نيش، مرد آفتابي، شب روباه، شوخي، آخر بازي، بچه‌هاي خيابان و...دستيار کارگرداني فيلم‌هاي روز فرشته، دو همسفر، زير بام‌هاي شهر و عکاسي فيلم‌هاي جهيزيه‌اي براي رباب، صعود، غريبه و مار و... هم ديده مي‌شود.
سلامت: در مصاحبه‌اي که با تهيه‌کننده فيلم– آقاي منوچهر محمدي –انجام شده بود خواندم که قرار بوده بيماري زهرا سادات (نگار جواهريان)، بيماري کليه باشد اما بنا بر پيشنهاد شما تبديل مي‌شود به بيماري ام‌اس؛ چرا؟
خب دليل اين موضوع برمي‌گردد به اينکه در فيلم طلا و مس نقش اول که طلبه جواني قرار بود درس اخلاق و زندگي را بگيرد و من فکر کردم اين موضوع با اينکه زهرا سادات بيماري کليه داشته باشد جور در نمي‌آيد. به نظر من خريد و فروش کليه يک عمل غيراخلاقي در هر حالتي است حتي اگر خريدار و فروشنده کليه هر دو در حالت اضطرار باشند.
سلامت: به هر حال اين اتفاق بايد بيفتد تا دو زندگي نجات پيدا کند؛ يکي از لحاظ مادي و يکي از لحاظ اقتصادي؟!
شايد حرف شما درست باشد اما من به شخصه با اين موضوع مشکل دارم چه خريدار باشم و چه فروشنده. اگر خريدار باشم دارم تکه‌اي از وجود يک فرد را در قبال پول از او مي‌گيرم در حالي که مي‌توانم اين پول را به او بدهم و يا اگر هم فروشنده باشم باز دارم تکه‌اي از وجودم را با پول معاوضه مي‌کنم.
سلامت: نمي‌خواستيم در اين مورد بحث کنيم اما واقعا کساني که اين کار را مي‌کنند در حالت اضطرار هستند و در اين شرايط نمي‌توان اسم کار غيراخلاقي روي اين عمل گذاشت.
من هم نمي‌گويم اين افراد کار غيراخلاقي انجام مي‌دهند. درباره خودم مي‌گويم که اگر در اين شرايط قرار بگيرم از خانواده‌ام کليه مي‌گيرم يا اگر عضوي از خانواده کليه بخواهد من به او کليه مي‌دهم و اگر شرايط‌اش را داشته باشم حاضر به خريد کليه در قبال پول نمي‌شوم.
 سلامت: پس برگرديم به فيلم طلا و مس... به هر حال بيماري کليه جاي خودش را به بيماري ام‌اس داد؟
بله، البته بعد از سه ماه تحقيق درباره بيماري کليه.
سلامت: با بيماري‌ ام‌اس آشنايي داشتيد؛ مثلا کسي را مي‌شناختيد که اين بيماري را داشته باشد؟
نه خير... تازه وقتي بيماري را انتخاب کرديم شروع کرديم به تحقيق کردن و با مراکز مختلف و پزشکان ارتباط گرفتن و اتفاقا ديديم اين بيماري خيلي مي‌تواند به ما کمک کند چون ويژگي‌هايي داشت که به نوعي دست ما را در فيلم باز مي‌گذاشت براي مانور دادن و مثل بيماري‌هاي ديگر نبود که کاملا دست ما را در پرداخت و به تصوير کشيدن ببندد.
سلامت: دقيقا چه ويژگي‌هايي؟
يکي اينکه لزوما هيچ بيمار ‌ام‌اسي دقيقا شبيه بيمار ديگري نيست در حالي که اکثريت بيماران کليه ويژگي‌هاي مشابه دارند، حتي زمان تحقيق به ما گفتند هر فردي که ‌ام‌اس دارد مي‌تواند ويژگي‌هاي خاص خودش را داشته باشد حمله اين بيماري در افراد مختلف فرق مي‌کند داروها فرق مي‌کند و حتي روحيه افراد هم در بروز بيماري باعث تفاوت آن با ديگران مي‌شود و حتي تا حدود زيادي براي پزشکان هم ناشناخته است و اين باعث مي‌شد اگر حرکتي در طول فيلم بود که دقيقا با وضعيت بيمار شبيه نبود مورد توجه قرار نمي‌گرفت.
سلامت: به شخصه براي‌تان مهم بود که تصوير درستي از يک بيمار را نشان بدهيد؟
 اين سوال را مي‌پرسم چون بعضي از همکارهاي شما خودشان را به اين قضيه متعهد نمي‌دانند که اگر بيماري را انتخاب مي‌کنند حداقل در نماي ظاهري به شکل درست و اصولي آن را نشان بدهند.
بله، براي ما مهم بود چون اصلا يکي از دلايلي که بيماري کليه رد شد همين موضوع بود. ما بعد از انتخاب ‌ام‌اس هم تحقيقات و ارتباط‌مان را با مرکز ‌ام‌اس ايران و شخص دکتر صحراييان که خيلي کمک کردند ادامه داديم. در بعضي مراسمي که بود شرکت کرديم و خانم جواهريان با افرادي که اين بيماري را داشتند ارتباط مي‌گرفتند و حتي هنوز هم اين ارتباط برقرار است. چند وقت پيش جشني در مرکز ‌ام‌اس بود و از ما هم دعوت شده بود که رفتيم و فيلم نمايش داده شد و بيماران ‌ام‌اسي هم حضور داشتند و از اينکه فيلمي با اين موضوعيت ساخته شده ابراز خوشحالي مي‌کردند و جالب اين‌جا بود که بعد از نمايش فيلم ما با موردي روبه‌رو نشديم که به ما بگويند جايي از فيلم مشکل دارد چون ديدگاه من اين است که تا آن جايي که امکان دارد بايد تلاش‌مان را بکنيم تا فيلم –البته اگر قرار است فيلم سريالي باشد – مطابق با حقيقت باشد، مثل وقتي که ما در حال ساخت يک فيلم تاريخي هستيم. در پروسه ساخت فيلم تاريخي مي‌شود گفتگوي خصوصي فلان شخص را بر اساس تصورهاي ذهني ساخت اما نمي‌توان کل حقيقت را تغيير داد. درباره ساخت فيلم‌هايي با موضوعيت بيماري‌ها هم همين‌طور است و نمي‌شود کليتي که از بيماري نشان داده مي‌شود اشتباه باشد که به مخاطب اطلاعات غلط بدهد ‌مگر اينکه فيلم ساختاري فانتزي داشته باشد و مخاطب هم از آن انتظار دادن اطلاعات نداشته باشد.
سلامت: گفتيد بحث اخلاقي براي‌تان خيلي مهم بود و...
ببخشيد من يک توضيح ديگر هم دارم.سلامت: خواهش مي‌کنم...
اصغر فرهادي زماني که داشت فيلم رقص در غبار را کار مي‌کرد من مشاور کارگردان و جزو تهيه‌کنندگان کار بودم. کل ماجرا درباره انگشت شخصي بود که مار نيش مي‌زند و مي‌خواستند اين انگشت را پيوند بزنند. در جريان تحقيقات يک روز آقاي فرهادي به اتفاق دستيارشان رفتند يکي از همين مراکز سم مار و با حال خيلي بد برگشتند و گفتند که ما پرسيديم و گفتند امکان پيوند انگشتي که مار نيش زده وجود ندارد و حتي اگر پيوند بخورد کارايي ندارد. من آن جا به اصغر گفتم: «چند نفر اين قضيه را مي‌دانند؟!» گفت: «يعني چي؟» گفتم: «اين قضيه خيلي تخصصي است و اصلا عموميت ندارد. مگر چند نفر از مخاطبان ما قرار است با چنين اتفاقي روبه‌رو بشوند؟»
سلامت: تازه در آن فيلم اين قضيه مارگزيدگي خيلي جنبه نمادين مي‌گرفت و مساله پزشکي‌اش ديده نمي‌شد.
زنده باشيد! دقيقا همين چيزي که گفتيد. اما ما وقتي داريم يک بيمار کليوي را نشان مي‌دهيم، بيماري‌اي که خيلي‌ها از آن اطلاع دارند نمي‌توانيم در اصل قضيه دست ببريم و بگوييم طرف 80 درصد کليه ندارد، دياليز هم نمي‌شود و دارو گياهي مي‌خورد و خوب هم مي‌شود...
سلامت: گفتيد مي‌خواستيد يک بحث اخلاقي را مطرح کنيد... چرا اين بحث بايد توي فضايي مطرح مي‌شد که يک بيمار حضور دارد؟! چون اکثريت ما رفتارمان به هر حال با بيمار خيلي بهتر از يک آدم سالم است.
توي فيلم طلا و مس اصلا به ام‌اس به‌عنوان بيماري نگاه نشده بود بلکه يک بحران بود... ما آدم‌ها هميشه در بحران است که خودمان را نشان مي‌دهيم... من و همسرم ممکن است زندگي خيلي عاشقانه‌اي داشته باشيم اما يک روز يکي از ما تصادف مي‌کند و از گردن به پايين فلج مي‌شود از حالا به بعد است که ما با رفتارثابت مي‌کنيم کي هستيم؟واقعا عاشق هم هستيم يا نه؟! نمي‌خواهم تعيين تکليف براي کسي بکنم اما اين بحران‌ها است که ذات وجودي مارا نشان مي‌دهد.سلامت: اما گاهي اين رفتار لطيف از طرف بيمار ترحم تعبير مي‌شود؟
دقيقا توي فيلم هم اين حرف را از زهرا السادات مي‌شنويم که به شوهرش مي‌گويد: «فکر مي‌کني بچه‌ام؟! نمي‌فهمم دل‌ات برام مي‌سوزه!»
سلامت: خب اين موضوع بد نيست؟بد نيست که توي زمان‌هاي عادي با هم اين قدر خوب نيستيم و به قول معروف هواي هم را نداريم و بعد با پيش آمدن يک بيماري رفتارمان آن‌قدر تغيير مي‌کند که تعبير به ترحم مي‌شود؟
من اين قضيه را بد نمي‌دانم و فکر هم مي‌کنم هر بيماري به اين حس احتياج دارد حتي اگر به شيوه‌اي ترحم باشد و اتفاقا منتظر است ببيند ما اين رفتار را با او داريم يانه؟!
 سلامت: مثل وقتي که زهرا سادات با شوهرش درباره زن گرفتن دوباره‌اش بعد از مرگ‌اش حرف مي‌زند...
بله، اما ته دلش نمي‌خواهد اين اتفاق بيفتد و مي‌خواهد جواب منفي بشنود... اينکه قصه است اما مجتبي راعي براي‌مان داستان زندگي يکي از سرداران سپاه را تعريف مي‌کرد که اتفاقا سمت بالايي را هم داشته اما بعد از تصادف همسرش و قطع نخاع شدن از گردن، همه اين سمت‌ها را کنار مي‌گذارد و به مراقبت از همسر و انجام دادن کارهاي خانه، حمام بردن، نظافت و آشپزي و... مشغول مي‌شود. کدام يکي از ما هست که از شنيدن اين داستان خوشحال نشود؟ اما مهم‌تر اين است که کدام يک از ما هست که مرد يا زنِ عمل کردن به اين قضيه باشد؟!
 سلامت: به نظر مي‌رسد به اين قصه‌ها خيلي فکر مي‌کنيد و اين فقط به خاطر طلا و مس و داستان اخلاقي احساسي آن نيست.
همين طور است... ما مي‌گوييم منطق خوب است اما خيلي وقت‌ها احساسي عمل مي‌کنيم. منطق به ما مي‌گويد براي همسر بيمارمان پرستار بگيريم و خودمان برويم سراغ زندگي‌مان اما احساس مي‌گويد نه، خودم مي‌خواهم از او مراقبت کنم. ما همه براي ادامه زندگي به اين احساس، به اين دوست داشتن احتياج داريم. به اينکه ببينيم در بحران کسي هست که به ما کمک مي‌کند و ما را تنها نمي‌گذارد. قضيه خيلي بزرگ‌تر از اينهاست. ماتنهاييم! ما در جهان هستي تنهاييم اما با وجود اين تنهايي چه چيزي مارا زنده نگاه داشته؟ دوستي‌هايمان، رفاقت‌هايمان... غير از اين است که هميشه مي‌خواهيم کسي مارا دوست داشته باشد يا ما کسي را دوست داشته باشيم؟ غيراز اين است که اين چيزها ما را سرپا نگاه داشته؟!سلامت:
 سلامت بودن هم يک جور سر پا بودن است. قبول داريد؟
بله. سلامت رواني ما است که ما را زنده نگاه مي‌دارد... بالاخره من را کشانديد توي بحث سلامت؟! سلامت: خودتان که ديديد، پيش آمد!
بله خب…من درباره سلامت فيزيکي نمي‌توانم حرف بزنم يا نظري را بدهم اما درباره سلامت رواني مي‌توانم بگويم که ما هر روز آدم‌هايي را مي‌بينيم که نمي‌توانيم تشخيص بدهيم چه مشکل جسمي دارند اما به وضوح مي‌بينيم که مشکل رواني دارند. کافي است وقتي يک اتوبوس در حال حرکت است شما به چهره آدم‌هايش نگاه کنيد... همه گرفته، خموده، خسته! متاسفانه اکثريت ما بيماريم چون داريم تنش‌ها و بحران‌هاي زيادي را تحمل مي‌کنيم اين جا است که به همديگر مي‌گوييم پير شديم و نمي‌دانيم چرا؟! نمي‌فهميم همين تنش‌ها دارند ما را پير و مريض مي‌کنند...شب‌ها خواب آرام نداريم و با خودمان مي‌گوييم فردا چه اتفاقي قرار است بيفتد؟!
سلامت: حالا که خودتان بحث سلامت روان را باز کرديد، يادم افتاد شما توي معدود نقش‌هايي که بازي کرديد يک نقش روان‌‌پزشک هم بوده است؛ درست است؟
بله، توي مجموعه بي‌گناهان دوست عزيزمان آقاي احمد اميني که خيلي هم کوتاه بود.
سلامت: خودتان هيچ‌وقت به روان‌‌پزشک يا روان‌شناس يا مشاور مراجعه کرديد؟
نه.
سلامت: چرا؟ اعتقاد نداريد يا اينکه پيش نيامده؟

نه... نمي‌دانم. شايد باور نداريم، شايد نمي‌شناسيم اين مقوله را و شايد نمي‌توانيم حتي به خودمان اجازه بدهيم که پيش يک روان‌‌پزشک يا روان‌شناس از درونيات‌مان بگوييم و اين يک مقوله فرهنگي است که با نگاه کردن به تفاوت خاطره‌نويسي‌هاي غربي‌ها و شرقي‌ها هم مشخص مي‌شود. آنها خيلي راحت و بي‌دغدغه از خودشان و اشتباهات‌شان و حس‌هاي‌شان حرف مي‌زنند اما ما نمي‌توانيم حتي در خلوت اين کار را بکنيم. خود من که نمي‌توانم و قطعا در زندگي من هم مثل خيلي‌ها چيزهايي وجود دارد که با من به گور خواهد رفت و نزديک‌ترين‌ها هم از آن با خبر نمي‌شوند.

نوشته ای درباره "طلا و مس" ؛


 

سوره سينما: در دهه هشتاد حضور روحاني به عنوان شخصيت نمايشي در فيلم هاي سينمائي و مجموعه هاي تلويزيوني اتفاق جديدي محسوب نمي شود و بسيار هستند بازيگراني كه حضور در اين نقش را به عنوان چالشي خاص در كارنامه خود ثبت كرده اند

 
با وجود اين فراگيري كه وامدار اولين حضور اين شخصيت در فيلم هاي سينمائي است، روحاني به مثابه كاراكتر نمايشي با همه اوج و فرودهاي دراماتيك كمتر مورد توجه قرار گرفته است. در واقع حضور اين شخصيت در سينما و بيش از آن تلويزيون به شدت متأثر از نگاه كلي حاكم بر جامعه بوده كه كمتر به وجوه پنهان اين كاراكتر به عنوان يك انسان پرداخته و همواره همه چيز در قالب هاي چارچوب مند و از پيش تعيين شده به تصوير درآمده است.
واقعيت اين است كه جدي ترين حضور روحاني به عنوان شخصيت نمايشي در فيلم هاي سينمائي را بايد مختص به سه گانه اي دانست كه از دهه هفتاد در حال شكل گيري بوده و حالا با "طلا و مس" كامل شده است.
"زير نور ماه" سيدرضا ميركريمي، "مارمولك" كمال تبريزي و "طلا و مس" همايون اسعديان سه اثري هستند كه به تهيه كنندگي منوچهر محمدي ساخته شده اند و چهره اي واقعي با اوج و فرودهاي دراماتيك از كاراكتر روحاني را در تركيب با وجوه انساني ثبت كرده اند.
با توجه به اينكه "مارمولك" به واسطه موقعيت كليدي جابجائي، حضور يك دزد را در لباس روحاني محملي براي بسط ديدگاهي موشكافانه در ارتباط روحانيت با توده مردم مطرح مي كند، دو فيلم ديگر را به واسطه موقعيت قهرمان و مولفه هاي مشترك بيشتر مي توان در امتداد هم دانست و در عين حال که هر سه فيلم نقد ظريفي را به جايگاه روحانيت در ارتباط با جامعه طرح مي كنند.
طلبه هاي جوان "زير نور ماه" و "طلا و مس" در آستانه آزمون بزرگ زندگي خود قرار دارند كه موقعيت آنها را به عنوان يك روحاني و يك انسان به چالش مي كشد. تفاوت اساسي هم از همينجا يعني تعريف اوليه شخصيت آغاز مي شود كه به زعم نگارنده چند وجهي بودن سيدرضاي "طلا و مس" را برجسته مي كند.
قهرمان "زير ..." طلبه جواني است كه در آستانه بر تن كردن لباس روحاني دچار ترديدي خطير شده و مطمئن نيست با پوشيدن اين لباس بتواند جانشين شايسته اي براي سلف خود باشد و در لباس دين و دينداري به مردم كمك كند. اين ترديد كه ناشي از دغدغه هاي دروني شخصيت و در ارتباط مستقيم با وجه روحاني بودن او است، باعث مي شود در پوشيدن لباس تعلل كند و خود را در مسير ارتباطي تنگاتنگ با عامه مردم و طبقه فرودست قرار دهد تا در انتها متوجه شود كه مي تواند با انتخاب مسيري درست، جانشين شايسته گذشتگان خود باشد و مشكلات امروز مردم را به واسطه جايگاه تعيين كننده خود تا حدي حل كند.
نكته اي كه اشاره شد تمايز قهرمان "طلا و مس" را نسبت به طلبه "زير ..." برجسته كرده و به آن وجهي همه جانبه مي دهد از همان اولين نقطه خلق شخصيت شكل گرفته است. به اين مفهوم كه سيدرضا هر چند طلبه اي است كه دغدغه هاي خاصي دارد و براي حضور در كلاس درس اخلاق از نيشابور عازم تهران شده، اما قبل از همه اينها يك مرد/ همسر/ پدر است. در واقع طلبه بودن ويژگي نيست كه به همسر و پدر بودن او تقدم پيدا كند به همين دليل سيدرضا قبل از اينكه به چشم يك طلبه و روحاني جوان در يك موقعيت خطير مورد توجه قرار بگيرد، به عنوان مردي نگاه مي شود كه در شهري غريب با بيماري زنش مواجه شده و در گير و دار اين مشكل مجبور مي شود از درس و كلاس بگذرد و جايگاه خود را به عنوان يك پدر و همسر بازبيني كند.
در همين مسير است كه سيدرضا به شكل غير مستقيم در مسير همان دغدغه اوليه خود قرار گرفته و در واقع نياز دراماتيك او به عنوان كسي كه طالب كامل شدن است، تأمين مي شود. چرا كه او در ارتباط تنگاتنگ با همسر و فرزندان و حتي همسايه ها و مردمان اطرافش است كه زواياي جديدي از آنها، زندگي و حتي خودش را كشف مي كند و چه خودسازي همه جانبه تر از اينكه فرد آينه خودش شود.
همانطور كه اشاره شد به اين دليل كه در خلق شخصيت سيدرضا، طلبه بودن او در ارجحيت قرار نگرفته اين كاراكتر بيش از هر چيز با وجوه عام انساني خود يعني همسر و پدر بودن به تصوير درمي آيد و همين وجه است كه كمك مي كند ملموس و پذيرفتني شود.
مردي كه چهره اش در خانه و در كنار همسرش زهراسادات و بچه هايش تثبيت مي شود و در ارتباط تنگاتنگ با جزئيات زندگي روزمره قرار دارد.
مردي كه همسرش موهاي او را اصلاح مي كند، دخترش را به مدرسه مي رساند، در مراقب از پسر كوچكش كمك مي كند و حضور فيزيكي پررنگي در خانه دارد اما...
در واقع نكته اي كه درباره چرائي ملموس بودن سيدرضا مطرح مي شود در سطحي ديگر مي تواند ناشي از شخصيت پردازي او باشد كه نقاط ضعفي عمومي و برآمده از جايگاه او به عنوان يك همسر/ پدر برايش طراحي شده است.
سيدرضا مردي است كه در خانه حضور دارد اما دغدغه هاي خاصي هم در رابطه با درس و كلاس دارد كه باعث مي شود حضور او در خانه از وجه فيزيكي پررنگ باشد. كافي است به سكانسي دقت كنيم كه زهراسادات غذا آماده مي كند، حواسش به امير است و در حال دوختن روپوش مدرسه عاطفه است و از سيدرضا كه در حال گردگيري كتابهايش است مي خواهد شعله زير غذا را كم كند. اما مرد وقتي ياد حرف او مي افتد كه نمازش را تمام كرده و تازه از زن مي پرسد چه كاري از او خواسته بود؟
اين نوع رفتار سيدرضا چيزي نيست كه بتوان او را به واسطه بي توجهي و بي علاقه گي صرف به همسر و فرزندانش رد كرد، چرا كه نمودي آشنا و پذيرفته شده دارد و از رفتار عمومي مردانه مي آيد. (پذيرفته شده نه از جهت پسنديده بودن بلكه از جهت عام و آشنا بودن اين رفتار).
همين نقاط ضعف زير پوستي است كه به تدريج سيدرضا را از يك مرد تمام و كمال با دغدغه كامل شدن با رفتن سر كلاس درس اخلاق، جدا كرده و چهره او را به عنوان مردي تثبيت مي كند كه عيب و ايراد برجسته اي ندارد اما مثل بسياري از مردان به اطرافش بي توجه است. همين بي توجهي است كه او را از نيازهاي همسر و فرزندانش دور كرده و حتي نمي داند دخترش عادت دارد نيمه شب يك ليوان آب بخورد و ماكاروني را بيشتر دوست دارد، پسرش با رقص مادر آرام مي شود، ... و در نهايت اينكه نمي داند زهراسادات چندين ماه است كه علائم بيماري ام اس را در وجود خود حس مي كند نه چند روز!
حالا با مردي سر و كار داريم كه عيب و ايراد بزرگي ندارد بلكه مانند بسياري از مردان به خانواده اش بي توجه است و در كنار اين ويژگي عام، طلبه بودن او را تا حدي خاص مي كند. چرا كه به او دغدغه هائي از جنسي متفاوت مي دهد كه مي تواند عام بودن او را تعديل كرده و نيازي همچون حضور در كلاس درس اخلاق حاج آقا رحيم را تبديل به دغدغه اي ملموس كند. چرا كه نوع معرفي شخصيت و چينش موقعيت اوليه او و حركت به سوي تغيير و خودسازي تدريجي به گونه اي انجام شده كه وجوه عام انساني او در ارجحيت قرار بگيرند.
به اين ترتيب وقتي قرار است سيدرضا به عنوان يك همسر/ پدر در مسير خودشناسي قرار گرفته و نگاهي دوباره به اطراف و اطرافيانش داشته باشد، همين وجوه ملموس خود را تقويت مي كند. يعني در همسر/ پدر بودن خود بازبيني مي كند؛ سعي مي كند علايق فرزندانش را درك كند و به شيوه زهراسادات با آنها همراه شود يعني امير را به شيوه مادرش سرگرم كند، عاطفه را در لباسي كه او دوست دارد تا دم مدرسه همراهي كند، دختر همسايه را به پيتزافروشي ببرد، براي خرج خانواده قالي ببافد، به زهراسادات ابراز علاقه كند و اين تأسي به همسرش را تا جائي ادامه مي دهد كه از جمله قصار او به پرستار بيمارستان درس زندگي مي گيرد (زندگي ديدن همين چيزهاي كوچك است).
شايد مستقيم ترين تأثير او از اين جمله را بتوان در سكانس پاياني فيلم ديد؛ جائي كه سيدرضا در سومين باري كه امكان حضور در كلاس درس حاج آقا رحيم را پيدا مي كند و همه چيز مهيا است تا سر كلاس حاضر شود به جاي رفتن به داخل، پشت در مي نشيند و درحاليكه به حرف هاي حاج آقا گوش مي دهد كفش هاي طلبه ها را كه بي توجه و بي نظم رويهم افتاده، جفت مي كند و خاكشان را مي گيرد. چيزي كه شايد هيچكدام از طلبه هائي كه بارها سر كلاس درس رفته اند هيچوقت به آن توجه نكرده باشد...
سحر عصرآزاد